सोलापूर,दि.२१: जगभरात सध्या जाणवणारी भीषण उष्णता (Heatwave) ही केवळ एका उन्हाळ्याची सुरुवात नसून, एका मोठ्या जागतिक संकटाची नांदी ठरण्याची शक्यता आहे. शास्त्रज्ञांनी असा इशारा दिला आहे की, १८७७-७८ नंतरचा सर्वात शक्तिशाली ‘एल निनो’ (El Niño) सध्या विकसित होत आहे. या नैसर्गिक आपत्तीमुळे त्याकाळी पृथ्वीवरील तब्बल ४ टक्के लोकसंख्या मृत्युमुखी पडली होती. आता २०२६-२७ मध्ये या घटनेची पुनरावृत्ती होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
काय आहे हा ‘महा-एल निनो’ (The Strongest El Niño)?
‘एल निनो’ ही एक नैसर्गिक हवामान घटना आहे, ज्यामध्ये उष्णकटिबंधीय पॅसिफिक महासागराचे पाणी असामान्यपणे तापते. साधारणपणे ही घटना दर २ ते ७ वर्षांनी घडते, मात्र यावेळी ती ‘सुपर एल निनो’ (Super El Niño) मध्ये रूपांतरित होत आहे.
या तीव्रतेची मुख्य कारणे:
• सागरी उष्णतेची लाट (Marine Heatwave)
• सकारात्मक पॅसिफिक मेरिडिओनल मोड (Positive Pacific Meridional Mode)
• दक्षिणेकडील उष्ण वारे
प्रसिद्ध हवामानशास्त्रज्ञ बेन नॉल (Ben Noll) यांच्या मते, समुद्रातील ही उष्णतेची लाट ‘एल निनो’ला अधिक विध्वंसक बनवत आहे. यामुळे २०२७ मध्ये जागतिक तापमान (Global Temperature) सर्व विक्रम मोडीत काढू शकते.
पॅसिफिक महासागरात ८,००० किमी लांबीचा ‘द ब्लब’ (The Blob)
सध्या पॅसिफिक महासागरात मायक्रोनेशियापासून ते कॅलिफोर्नियापर्यंत सुमारे ८,०४६ किलोमीटर लांबीची प्रचंड उष्णतेची लाट पसरली आहे. शास्त्रज्ञ याला ‘द ब्लब’ (The Blob) म्हणत आहेत. नॅशनल ओशनिक अँड ॲटमॉस्फेरिक ॲडमिनिस्ट्रेशन (NOAA) च्या अहवालानुसार, समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान (Sea Surface Temperature) विक्रमी पातळीवर पोहोचले असून, याचा थेट परिणाम सागरी जीवसृष्टीवर होत आहे.
भारतावर होणारा परिणाम: मान्सूनवर सावट (Impact on India & Monsoon)
या ‘महा-एल निनो’चा सर्वाधिक फटका बसणाऱ्या देशांमध्ये भारताचे नाव आघाडीवर आहे.
1. तापमानात वाढ: २०२६ चा उन्हाळा अत्यंत तीव्र असेल. दिल्ली-एनसीआर, राजस्थान आणि उत्तर भारतात एप्रिलमध्येच तापमान ४० अंश सेल्सिअसच्या (40°C) पुढे गेले आहे.
2. मान्सूनची चिंता: जून ते सप्टेंबर या कालावधीत येणारा मान्सून (Monsoon) यंदा ‘एल निनो’मुळे कमकुवत होण्याची शक्यता आहे. यामुळे देशाच्या वायव्य भागात दुष्काळाची (Drought) स्थिती निर्माण होऊ शकते.
3. शेतीवर परिणाम: पावसाच्या अनिश्चिततेमुळे पिकांचे उत्पादन घटण्याची भीती असून, आर्द्रतेमुळे उन्हाळा अधिकच त्रासदायक (Humid Heat) ठरणार आहे.
जागतिक स्तरावरील परिणाम (Global Impact)
• ऑस्ट्रेलिया आणि आफ्रिका: येथे तीव्र दुष्काळ आणि वणवा (Wildfires) लागण्याचा धोका वाढेल.
• अमेरिका: दक्षिण अमेरिकेत दुष्काळ, तर उत्तर अमेरिकेच्या दक्षिण भागात मुसळधार पाऊस आणि पुराचा (Floods) इशारा देण्यात आला आहे.
• अमेझॉन वर्षावने: जगाचे फुफ्फुस मानल्या जाणाऱ्या अमेझॉनच्या जंगलातही उष्णतेमुळे आगीच्या घटना वाढू शकतात.
सज्जता आणि उपाययोजना (Preparedness)
हवामान बदलाच्या (Climate Change) या संकटाचा सामना करण्यासाठी सरकार आणि जनतेने सतर्क राहणे गरजेचे आहे:
• जलसंधारण (Water Conservation): पाणी साठवण्याच्या नियोजनावर भर देणे.
• शेतकऱ्यांसाठी सल्ला: दुष्काळ-प्रतिरोधक पिके (Drought-resistant crops) घेण्याचे आवाहन.
• आरोग्य व्यवस्था: शहरांमध्ये ‘कूलिंग सेंटर्स’ (Cooling Centers) उभारणे आणि उष्णतेच्या लाटेबाबत (Heatwave Alert) नागरिकांना जागरूक करणे.
शास्त्रज्ञ या परिस्थितीवर सतत लक्ष ठेवून आहेत. जर हा ‘एल निनो’ अधिक काळ टिकला, तर याचे परिणाम २०२७ च्या अखेरपर्यंत जाणवू शकतात.
