सोलापूर,दि.४: सध्याच्या डिजिटल युगात सायबर गुन्हेगार (Cyber Criminals) फसवणुकीचे नवनवीन मार्ग शोधत आहेत. यातीलच एक गंभीर प्रकार म्हणजे ‘मनी म्यूल’ खाते (Money Mule Account). अनेकदा सर्वसामान्य लोकांना पैशांचे आमिष दाखवून किंवा नकळत त्यांच्या बँक खात्यांचा वापर बेकायदेशीर पैशांची देवाणघेवाण करण्यासाठी केला जातो. आरबीआय (RBI) आणि बँकांनी या वाढत्या धोक्याबद्दल नागरिकांना सतर्क केले आहे.
‘मनी म्यूल’ खाते म्हणजे काय? (What is a Money Mule Account?)
जेव्हा एखादी व्यक्ती सायबर गुन्हेगारांच्या सांगण्यावरून आपल्या बँक खात्याचा वापर बेकायदेशीरपणे कमावलेला पैसा (Fraud Money) स्वीकारण्यासाठी आणि तो दुसऱ्या खात्यात ट्रान्सफर (Transfer) करण्यासाठी करू देते, तेव्हा त्या खात्याला ‘मनी म्यूल’ खाते म्हटले जाते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, फसवणूक आणि काळा पैसा पांढरा करण्यासाठी गुन्हेगार सर्वसामान्यांच्या बँक खात्यांचा ‘पायंडा’ (Mule) म्हणून वापर करतात.
बऱ्याचदा खातेदाराला हे माहीतच नसते की त्याचा वापर गुन्हेगारी कृत्यासाठी केला जात आहे, पण तरीही कायद्याच्या नजरेत तो या गुन्ह्याचा भागीदार ठरतो.
मनी म्यूल खात्यांचे ३ मुख्य प्रकार (Three Types of Money Mules)
सायबर गुन्हेगार लोकांच्या मानसिकतेचा आणि परिस्थितीचा फायदा घेऊन त्यांना या जाळ्यात ओढतात. एफबीआय (FBI) आणि सायबर सुरक्षा यंत्रणांनुसार याचे प्रामुषाने ३ प्रकार पडतात:
१. नकळत बनलेले किंवा अनभिज्ञ मनी म्यूल (Unwitting or Unknowing Money Mules)
या प्रकारात लोकांना आपण कोणत्याही गुन्ह्यात किंवा फसवणुकीत सामील आहोत याची अजिबात कल्पना नसते. ते पूर्णपणे निर्दोष असतात आणि गुन्हेगारांच्या भावनिक किंवा खोट्या आमिषाला बळी पडतात.
कसे जाळ्यात अडकतात?: ऑनलाइन डेटिंग ॲप्सवर होणारी मैत्री किंवा प्रेम (Romance Scam), ज्यामध्ये समोरची व्यक्ती भावनिक कथा सांगून बँक खाते वापरण्यास मागते. तसेच, घरातून काम करण्याच्या खोट्या जाहिराती (Fake Job Offers) किंवा लॉटरी लागल्याचे सांगून फी भरण्याच्या नावाखाली यांचे खाते वापरले जाते.
मानसिकता: हे लोक पूर्णपणे विश्वासापोटी किंवा खरोखरच नोकरी मिळाली या आनंदाने गुन्हेगारांना मदत करतात.
२. संशयास्पद पण सोयीस्कर मूक संमती देणारे मनी म्यूल (Witting Money Mules)
या प्रकारातील व्यक्तींना कुठेतरी संशय असतो की जे काही सुरू आहे ते सामान्य नाही, परंतु मिळणाऱ्या पैशांमुळे किंवा कमिशनमुळे ते त्याकडे मुद्दाम दुर्लक्ष करतात (Willful Ignorance).
कसे जाळ्यात अडकतात?: जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला बँकेकडून किंवा इतरांकडून इशारा मिळतो की तुमच्या खात्यात संशयास्पद व्यवहार होत आहेत, तरीही ती व्यक्ती केवळ आर्थिक फायद्यासाठी खाते सुरूच ठेवते. हे लोक एकापेक्षा जास्त बँकांमध्ये खाती उघडतात आणि मोठ्या रकमांची देवाणघेवाण करतात.
मानसिकता: “मला काय त्याचे, मला माझे कमिशन मिळतेय ना” अशी मानसिकता ठेवून हे गुन्ह्याकडे डोळेझाक करतात. कायद्यानुसार यांना अनभिज्ञ मानले जात नाही.
३. जाणीवपूर्वक सामील असणारे किंवा गुन्हेगार मनी म्यूल (Complicit Money Mules)
हे लोक पूर्णपणे जागरूक असतात आणि सायबर गुन्हेगारांच्या टोळीचा थेट हिस्सा असतात. लोकांची फसवणूक करून आलेला पैसा सुरक्षित ठिकाणी पोहोचवणे हाच त्यांचा मुख्य उद्देश असतो.
कसे काम करतात?: हे लोक मुद्दाम वेगवेगळ्या बँकांमध्ये बनावट किंवा स्वतःच्या नावावर खाती उघडतात. बऱ्याचदा हे पूर्ण ‘म्यूल नेटवर्क’ (Mule Network) सांभाळतात, म्हणजेच इतर गरीब किंवा गरजू लोकांना पैशांचे आमिष दाखवून त्यांची खाती गुन्हेगारांना भाड्याने मिळवून देतात.
मानसिकता: हे थेट गुन्हेगारी प्रवृत्तीचे असतात आणि सायबर क्राईमच्या पैशांमधून मोठी कमाई करतात.
गुन्हेगार तुम्हाला कसे जाळ्यात ओढतात? (Modus Operandi)
१. वर्क फ्रॉम होमचे आमिष (Work from Home Scam): सोशल मीडिया किंवा व्हॉट्सॲपवर ‘घरबसल्या काम करा आणि रोज हजारो रुपये कमवा’ अशा जाहिराती देऊन लोकांना आकर्षित केले जाते.
२. कमिशनची लालच (Commission Offer): तुम्हाला फक्त तुमच्या खात्यात आलेले पैसे दुसऱ्या खात्यात पाठवायचे असतात आणि त्याबदल्यात काही टक्के कमिशन दिले जाते.
३. मदत करण्याचे नाटक (Fake Help): कोणीतरी अडचणीत असल्याचे भासवून तुमच्या खात्यात पैसे मागवते आणि ते काढून देण्यास सांगते.
सुरक्षित राहण्यासाठी ‘स्टेप-बाय-स्टेप’ प्रक्रिया (Step-by-Step Safety Process)
स्वत:चे बँक खाते सुरक्षित ठेवण्यासाठी आणि कायदेशीर कचाट्यातून वाचण्यासाठी खालील गोष्टींची काळजी घ्या:
स्टेप १: वैयक्तिक माहिती शेअर करू नका (Do Not Share Personal Details)
तुमचा बँक खाते क्रमांक (Bank Account Number), बँकेचा आयएफएससी कोड (IFSC Code), डेबิต कार्ड तपशील किंवा इंटरनेट बँकिंगचे लॉगइन आयडी-पासवर्ड अनोळखी व्यक्तीसोबत कधीही शेअर करू नका.
स्टेप २: ‘नो युवर कस्टमर’ नियमांचे पालन करा (Follow KYC Guidelines)
तुमचे केवायसी (KYC – Know Your Customer) कागदपत्रे (उदा. आधार कार्ड, पॅन कार्ड) किंवा सिम कार्ड (SIM Card) कधीही दुसऱ्याला वापरण्यासाठी देऊ नका. गुन्हेगार या कागदपत्रांचा वापर करून तुमच्या नावावर बनावट खाते उघडू शकतात.
स्टेप ३: मोफत पैशांच्या आमिषाला बळी पडू नका (Beware of Easy Money)
जर कोणी तुम्हाला कोणत्याही कष्टाशिवाय किंवा फक्त पैसे ट्रान्सफर करण्याच्या बदल्यात मोठे कमिशन देण्याचे आश्वासन देत असेल, तर लगेच सावध व्हा. अशा ऑफर्स पूर्णपणे फ्रॉड (Fraud) असतात.
स्टेप ४: खात्यातील व्यवहारांवर लक्ष ठेवा (Monitor Bank Statements)
तुमच्या बँक खात्याचे स्टेटमेंट नियमितपणे तपासा. जर तुमच्या खात्यात तुमच्या नकळत किंवा कोणत्याही स्पष्ट कारणाशिवाय पैसे जमा झाले असतील, तर त्या पैशांचा वापर करू नका.
स्टेप ५: संशयास्पद व्यवहारांची त्वरित तक्रार करा (Report Suspicious Activity)
जर तुम्हाला शंका आली की तुमच्या खात्याचा चुकीचा वापर झाला आहे, तर त्वरित तुमच्या बँकेला (Bank) याची माहिती द्या आणि राष्ट्रीय सायबर क्राईम पोर्टलवर (National Cyber Crime Portal – cybercrime.gov.in) किंवा हेल्पलाइन नंबर १९३० (Helpline Number 1930) वर तक्रार नोंदवा.
महत्त्वाची टीप: तुम्ही अनभिज्ञ (Unwitting) असाल किंवा जाणीवपूर्वक सामील (Complicit), जर तुमच्या बँक खात्यातून फसवणुकीचा पैसा ट्रान्सफर झाला, तर पोलीस सर्वप्रथम तुमच्यावरच कायदेशीर कारवाई करतात. तुमचे बँक खाते ही तुमची वैयक्तिक जबाबदारी आहे. ‘मनी म्यूल’ बनण्यापासून वाचण्यासाठी कोणत्याही अनोळखी पैशांच्या व्यवहारापासून लांब राहा आणि सतर्क राहा!
