सोलापूर,दि.१३: सोन्याचे दागिने (Gold Ornaments) चमकवणे किंवा त्यांची स्वच्छता करणे ही आपल्याकडील एक सामान्य बाब आहे. मात्र, सध्या सोशल मीडियावर आणि ग्राहकांमध्ये एका दाव्याने प्रचंड खळबळ उडवून दिली आहे. ज्वेलर्स किंवा सोनार आपल्या हातातील सोन्याची अंगठी (Ring) किंवा गळ्यातील साखळी (Chain) वारंवार एका विशिष्ट पाण्यात बुडवून त्यातील सोने काढून (Extract) घेतात आणि दागिन्यांचे वजन कमी करतात, असा दावा केला जात आहे. हा दावा ऐकून अनेकांच्या पायाखालची जमीन सरकली आहे. पण या दाव्यात नक्की किती तथ्य आहे? विज्ञान आणि कायदे काय सांगतात? यावर टाकलेला हा एक विशेष प्रकाशझोत:
दावा काय आहे? (What is the Claim?)
काही ग्राहकांचे असे म्हणणे आहे की, जेव्हा ते दागिने स्वच्छ करण्यासाठी किंवा दुरुस्तीसाठी सोनाराकडे जातात, तेव्हा सोनार ते दागिने एका रासायनिक द्रावणात (Chemical Solution) किंवा पाण्यात वारंवार बुडवतो. या प्रक्रियेमुळे दागिन्यांचे वजन कमी होते आणि त्यातील मौल्यवान सोने त्या पाण्यात विरघळते. नंतर सोनार त्या पाण्यातून रासायनिक प्रक्रियेद्वारे सोने वेगळे करतो, असा आरोप केला जात आहे.
विज्ञानाची बाजू: हे खरोखर शक्य आहे का? (The Science Behind It)
विज्ञान आणि रसायनशास्त्राच्या (Chemistry) नियमांनुसार, सोने हा अत्यंत निष्क्रिय धातू (Inert Metal) आहे. म्हणजेच, सामान्य पाण्याने किंवा साध्या केमिकल्सनी सोन्याचे कण सहजासहजी वेगळे करता येत नाहीत.
मात्र, यासाठी ‘अॅक्वा रेजिया’ (Aqua Regia) नावाच्या एका शक्तिशाली आम्लाचा (Acid) वापर केला जातो. हे हायड्रोक्लोरिक आम्ल (Hydrochloric Acid) आणि नायट्रिक आम्ल (Nitric Acid) यांचे मिश्रण असते.
1. दागिने चमकवण्याची प्रक्रिया (Polishing Process): जेव्हा सोने या आम्लात बुडवले जाते, तेव्हा सोन्याचा वरचा थर (Layer) विरघळतो. यामुळे दागिन्यांवरील मळ निघून जातो आणि ते नवीन सारखे चमकू लागतात.
2. वजनात घट (Loss of Weight): या प्रक्रियेत सोन्याचा वरचा थर विरघळल्यामुळे दागिन्याचे वजन कमी होते. हे विरघळलेले सोने त्या द्रावणात (Solution) साठून राहते, ज्यातून नंतर रासायनिक प्रक्रियेद्वारे सोने पुन्हा मिळवता येते.
त्यामुळे, ‘साध्या पाण्यात’ वारंवार बुडवून सोने काढता येत नसले, तरी ‘अॅक्वा रेजिया’ सारख्या घातक रसायनाचा वापर करून सोन्याचे वजन घटवले जाऊ शकते, हे विज्ञानाने सिद्ध केले आहे.
फसवणूक कशी ओळखायची आणि काय काळजी घ्यावी? (Precautionary Measures)
ग्राहकांनी स्वतःचे नुकसान टाळण्यासाठी खालील गोष्टींची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे:
वजनाची नोंद (Weight Record): दागिने कोणत्याही ज्वेलर्सकडे देण्यापूर्वी त्याचे अचूक वजन करून घ्या आणि ते परत घेतल्यावरही पुन्हा वजन करून तपासून पाहा.
पारदर्शक व्यवहार (Transparency): दागिने स्वच्छ करण्याची किंवा पॉलिश (Polishing) करण्याची प्रक्रिया शक्यतो आपल्या डोळ्यांसमोरच करून घ्या.
विश्वासू ज्वेलर्स (Trusted Jewellers): केवळ नोंदणीकृत आणि नामांकित हॉलमार्क (Hallmarked) ज्वेलर्सकडूनच दागिन्यांची कामे करून घ्या.
निष्कर्ष (Conclusion):
थोडक्यात सांगायचे तर, केवळ साध्या पाण्यात दागिने बुडवून सोने काढणे किंवा वजन कमी करणे अशक्य आहे; मात्र चुकीच्या आणि घातक रसायनांचा वापर करून दागिन्यांचे वजन निश्चितच घटवले जाऊ शकते. त्यामुळे ग्राहकांनी जागरूक (Alert) राहणे आणि अशा फसवणुकीपासून स्वतःचा बचाव करणे हाच यावर एकमेव उपाय आहे.
