सोलापूर,दि.३१: मराठी चित्रपटसृष्टीतील सुपरस्टार दादा कोंडके (Dada Kondke) यांनी आपल्या ‘एकटा जीव’ या आत्मचरित्रात सेन्सॉर बोर्डासोबतच्या (Sensor Board) संघर्षाचे अनेक किस्से मांडले आहेत. त्यापैकी सर्वात गाजलेला आणि रंजक प्रसंग ‘तुमचं आमचं जमलं’ (१९७६) या चित्रपटातील “चंदनाच्या पाटावर सोन्याच्या ताटामधी” या अत्यंत प्रसिद्ध गाण्याच्या मंजुरीदरम्यान घडला होता.
या गाण्याच्या शूटिंगनंतर जेव्हा चित्रपट सेन्सॉर बोर्डाच्या (Central Board of Film Certification) पूर्वपरीक्षणासाठी पाठवण्यात आला, तेव्हा बोर्डाच्या समितीतील सदस्यांनी एका विशिष्ट ओळीवर तीव्र आक्षेप (Objection) नोंदवला. गाण्यातील ती ओळ होती—
“तुला पाहून माझी कळी लई खुलते…”
सेन्सॉर बोर्डाच्या अधिकाऱ्यांचे आणि सदस्यांचे असे म्हणणे होते की, या ओळीतील “कळी खुलते” हा शब्दप्रयोग द्विअर्थी (Double Meaning) वाटतो आणि त्यातून अश्लील संकेत (Vulgar Connotation) मिळतात. त्यामुळे प्रेक्षकांच्या मानसिकतेवर याचा वाईट परिणाम होऊ शकतो, असे सांगून त्यांनी तो शब्द बदलण्याची किंवा गाण्यावर कट (Cut) लावण्याची मागणी केली.
दादा कोंडके यांनी मात्र यावर माघार न घेता अत्यंत शांतपणे आणि आपल्या खास मिश्कील शैलीत युक्तिवाद (Argument) करण्यास सुरुवात केली. दादांनी अधिकाऱ्यांना थेट विचारले:
“साहेब, मी तर अत्यंत नैसर्गिक आणि मऊ (Soft) शब्द वापरला आहे. निसर्गात फुलाची ‘कळी’ खुलते, हा अगदी साधा आणि स्वाभाविक प्रयोग आहे. जर मी स्त्रीवाचक ‘कळी’ या शब्दाऐवजी पुरुषवाचक शब्द वापरून ‘माझा कळा लई खुलतो’ असं लिहिलं असतं, तर ते ऐकायला किती अश्लील आणि थेट (Direct) वाटलं असतं! मग सांगा, ‘कळी’ हा शब्द कसा काय चुकीचा ठरतो?”
दादांचा हा बिनतोड, हजरजबाबी आणि तार्किक (Logical) युक्तिवाद ऐकून सेन्सॉर बोर्डाच्या बैठकीत उपस्थित असलेल्या महिला सदस्यांनाही आपले हसू आवरले नाही. बोर्डाच्या सदस्या असलेल्या वंदना विटणकर लगेच म्हणाल्या, “नको नको दादा, ‘कळा’ हा शब्द अजिबात नको! तो ऐकायला खूपच विचित्र वाटेल. त्यापेक्षा तुमचा ‘कळी’ हाच शब्द अगदी योग्य आहे.”
दादांच्या या हजरजबाबीपणामुळे आणि भाषेवरील पकडीमुळे सेन्सॉर बोर्डाला अखेर माघार घ्यावी लागली. गाण्यातील एकही शब्द न बदलता किंवा कोणताही कट (Cut) न घेता ते गाणे सेन्सॉरमधून मंजूर (Approved) झाले. दादा कोंडके यांनी आपल्या कल्पकतेने आणि चतुर उत्तरांनी आपल्या कलेचे संरक्षण कसे केले, याचे हे एक उत्तम उदाहरण आहे.
